Park Helenów

Park Helenów — dawny ogród rozrywki Anstadtów, gdzie Łódź zobaczyła pierwszy film

W 1885 roku Łódź nie miała jeszcze kina, filharmonii ani zoo — miała za to Helenów. Rodzina Anstadtów, właściciele browaru założonego w 1867 roku, urządziła obok swojego zakładu ogród rozrywkowy z takim rozmachem, że przez trzydzieści lat był on letnią stolicą towarzyską przemysłowego miasta: stawy z łódkami, wodospady, fontanny, ogrody różane, muszla koncertowa, a nawet własne zoo z niedźwiedziami i szympansem. W latach 1896–1897 to właśnie tutaj pokazano pierwsze w Łodzi filmy, na sprzęcie Edisona i kinematografie braci Lumière. Dziś Helenów to spokojny, blisko dziesięciohektarowy park na Bałutach — ale wystarczy wiedzieć, czego szukać, żeby zobaczyć w nim tamten rozmach.

Najważniejsze atrakcje

• Dwa stawy na Łódce — zbiorniki powstałe po uregulowaniu rzeki od 1881 roku; to one nadają parkowi charakter i są jego osią kompozycyjną.
• Trzy pływające fontanny — zainstalowane w 2017 roku, podświetlane diodami LED, wieczorem stanowią najbardziej efektowny element parku.
• Pięć pomników przyrody — chronione okazy dębów, buka i jesionu, pozostałości XIX-wiecznego drzewostanu założonego przez berlińską firmę ogrodniczą L. Späth.
• Pomnik Armii „Łódź” — odsłonięty 10 listopada 2003 roku, upamiętnia żołnierzy broniących miasta we wrześniu 1939 roku.
• Sąsiedztwo Parku Ocalałych — otwarty 30 sierpnia 2004 roku park pamięci z ośmiometrowym Kopcem Pamięci i ponad 580 drzewami, z których każde ma numer i wpisanego do rejestru sadzącego.
• Centrum Dialogu im. Marka Edelmana — instytucja zajmująca się dziedzictwem żydowskim Łodzi, działająca przy Parku Ocalałych.
• Plac zabaw i korty — zaplecze rekreacyjne uzupełnione podczas modernizacji na przełomie XX i XXI wieku.

Co znajdziesz w środku

Helenów jest niewielki i czytelny: dwa stawy, obiegające je alejki i starodrzew, który pamięta jeszcze czasy Anstadtów. Wszystko da się obejść w kilkadziesiąt minut, ale warto zwolnić.

• Alejki spacerowe poprowadzone wokół obu zbiorników, z licznymi ławkami zwróconymi ku wodzie.
• Stary drzewostan z pięcioma pomnikami przyrody, w tym dębami, bukiem i jesionem.
• Plac zabaw dla dzieci, dobudowany podczas kompleksowej modernizacji parku.
• Korty i zaplecze sportowe wykorzystywane przez mieszkańców okolicznych osiedli.
• Ptactwo wodne na stawach, obecne przez cały rok, w tym kaczki i mewy.
• Piesze przejście w stronę Parku Ocalałych i Centrum Dialogu im. Marka Edelmana.

Co robić i dla kogo

• Spacerowicze i pary — kompaktowy park z wodą w środku, jeden z najbardziej kameralnych w tej części miasta.
• Rodziny z dziećmi — stawy, kaczki i plac zabaw w zasięgu kilku minut, bez konieczności pokonywania dużych odległości.
• Zainteresowani historią miasta — to jedyne miejsce w Łodzi, o którym można powiedzieć, że oglądano tu pierwszy film w mieście.
• Odwiedzający miejsca pamięci — sąsiedni Park Ocalałych i Centrum Dialogu im. Marka Edelmana tworzą naturalną kontynuację wizyty.
• Seniorzy — płaski teren, dużo ławek i krótkie dystanse między wejściami.
• Fotografowie — wieczorem podświetlane fontanny na stawach dają ujęcia, jakich nie ma w innych łódzkich parkach.

Jak dojechać i praktyczne informacje

Park leży na Bałutach, na północ od śródmieścia, w gęsto zabudowanej części miasta. Dojazd tramwajowy zapewniają m.in. linie 1 i 6, a nieco dalej zatrzymuje się linia 5; autobusowo teren obsługują m.in. linie 57, 64, 70 i 81. Z dworca Łódź Fabryczna to kilkanaście minut tramwajem lub około pół godziny spacerem przez śródmieście. Wstęp jest bezpłatny, park nie jest ogrodzony i pozostaje otwarty przez całą dobę, choć wieczorem najlepiej trzymać się oświetlonych alejek wokół stawów. Na spokojne obejście parku wystarczy czterdzieści minut; jeśli dołożysz Park Ocalałych z Kopcem Pamięci — załóż dwie godziny. Warto wiedzieć, że pływające fontanny działają sezonowo. Rozkłady linii sprawdź w serwisie MPK Łódź, ponieważ trasy w tej części miasta bywają korygowane.

Kiedy odwiedzić

Wiosną park wraca do życia razem ze stawami: ptactwo wodne jest wtedy najbardziej aktywne, a stary drzewostan wypuszcza liście, zamykając widok od strony zabudowy. Latem uruchamiane są pływające fontanny i to najlepszy sezon na wieczorne wizyty — podświetlenie LED działa dopiero po zmroku, a park jest wtedy chłodniejszy niż otaczające go kamienice. Jesienią Helenów wygląda najbardziej „historycznie”: przebarwiony starodrzew nad wodą przypomina fotografie z czasów, gdy był to ogród Anstadtów. Zima obnaża układ założenia — bez liści widać kształt stawów i przebieg alejek zaprojektowanych jeszcze w XIX wieku przez berlińską firmę L. Späth.

Warto wiedzieć

Historia parku zaczyna się w 1867 roku, gdy Karol Anstadt założył nad Łódką browar. W 1881 roku rodzina uzyskała zgodę na urządzenie parku i wtedy też zaczęto regulować rzekę; prace trwały cztery lata, a ogród otwarto 26 stycznia 1885 roku. Projekt powierzono berlińskiej firmie ogrodniczej L. Späth. Nazwa pochodzi od imienia Heleny — tak nazywały się żony obu braci Anstadtów, inicjatorów przedsięwzięcia. Przez trzy dekady, do 1914 roku, Helenów był najważniejszym miejscem rozrywki w mieście: działały tu stawy z łódkami, wodospady, fontanny, ogrody różane i muszla koncertowa, 14 lipca 1889 roku otwarto drewnianą restaurację, a w 1890 roku rozbudowano ogród zoologiczny o niedźwiedzie, szympansa, jelenie i żbiki. Organizowano pokazy balonowe, zawody sportowe i wystawy przemysłowe. W latach 1896–1897 pokazano tu pierwsze w Łodzi filmy — na sprzęcie Edisona i kinematografie braci Lumière. W 1898 roku przy wejściu urządzono pętlę tramwajową. I wojna światowa przerwała ten rozkwit; po II wojnie park przeszedł na własność miasta, a zoo i muszlę rozebrano. Po wojnie nosił nazwę Park im. 19 Stycznia — dawną nazwę przywrócono 27 maja 1994 roku. Pomnik Armii „Łódź” odsłonięto 10 listopada 2003 roku, a trzy pływające fontanny z oświetleniem LED zainstalowano w 2017 roku.

Wskazówki dla odwiedzających

• Na fontanny przyjdź po zmroku w sezonie letnim — podświetlenie LED to jedyny moment, gdy park pokazuje pełny efekt.
• Połącz wizytę z Parkiem Ocalałych: przejście zajmuje kilka minut, a kontrast między dawnym ogrodem rozrywki a parkiem pamięci jest tu bardzo mocny.
• Poszukaj pomnikowych drzew — pięć chronionych okazów to bezpośredni ślad XIX-wiecznego założenia berlińskiej firmy L. Späth.

Pytania i odpowiedzi

Skąd wzięła się nazwa parku? Od imienia Heleny — tak miały na imię żony obu braci Anstadtów, którzy zainicjowali budowę ogrodu. Po wojnie park nosił nazwę Park im. 19 Stycznia, a dawną przywrócono 27 maja 1994 roku.

Czy naprawdę pokazano tu pierwszy film w Łodzi? Tak. W latach 1896–1897 w Helenowie odbyły się pierwsze w mieście pokazy filmowe, z użyciem sprzętu Edisona oraz kinematografu braci Lumière.

Czy w parku było zoo? Było. W 1890 roku ogród zoologiczny rozbudowano o niedźwiedzie, szympansa, jelenie i żbiki. Po II wojnie światowej zoo oraz muszlę koncertową rozebrano.

Kiedy park został otwarty? 26 stycznia 1885 roku, po czteroletnich pracach rozpoczętych w 1881 roku. Projekt wykonała berlińska firma ogrodnicza L. Späth.

Co to za rzeka tworzy stawy? Łódka. Rzekę zaczęto regulować od 1881 roku i to na niej powstały dwa parkowe zbiorniki.

Czy fontanny działają cały rok? Nie. Trzy pływające fontanny zainstalowane w 2017 roku pracują sezonowo, a ich podświetlenie LED widać dopiero po zmroku.

Co upamiętnia pomnik w parku? Pomnik Armii „Łódź”, odsłonięty 10 listopada 2003 roku, upamiętnia żołnierzy broniących miasta we wrześniu 1939 roku.

Co warto zobaczyć obok? Park Ocalałych, otwarty 30 sierpnia 2004 roku z inicjatywy Haliny Elczewskiej, z ośmiometrowym Kopcem Pamięci i ponad 580 drzewami sadzonymi imiennie, oraz działające przy nim Centrum Dialogu im. Marka Edelmana.